Zo leer je een taal

Taalverwerving verloopt altijd volgens een vast, relatief eenvoudig stramien. Toch is de taalverwerving tegelijk een complex proces, omdat het nooit stopt. Het taalverwervingsproces is immers nooit afgewerkt. Zelfs volwassenen leren nog elke dag taal bij door datzelfde stramien telkens opnieuw te doorlopen.

Taal verwerf je in je omgeving: je hoort taal, gebruikt taal, je maakt onbewust hypotheses en stelt die bij. Die hypotheses kunnen zowel over de betekenis als over de vorm gaan.

• Bv. Een kind noemt alle dieren met vier poten ‘hond’. Het leert gaandeweg welke dieren je precies als ‘hond’ benoemt en lijnt de betekenis beter af.
• Bv. Taalleerders maken heel lang fouten tegen de werkwoordsvormen, zoals in ‘Ik breekte die stok’.

Je leert geleidelijk in de woordenstroom woorden isoleren, herkent vormen, gebruikt de taal zoals je denkt dat ze werkt. Je merkt wel eens aan reacties van je gesprekspartners dat je een vorm verkeerd gebruikt. Of je ervaart frustratie als je iets niet gezegd krijgt. Die ervaringen zorgen ervoor dat je je taal blijft bijstellen. Dit noemen we het taalleermechanisme. Download hier een bladwijzer met het schema van het taalleermechanisme (3 per blad).

Het leren van een taal verloopt hierdoor grillig en geleidelijk. Een taalleerder maakt soms opnieuw fouten tegen vormen of structuren die al verworven leken. Dat komt doordat je voortdurend nieuwe hypotheses maakt of hypotheses bijstelt. Zo duiken bepaalde fouten af en toe opnieuw op.

Er zijn trouwens grote verschillen in het tempo waarmee taalleerders de taal verwerven. Sommigen ontdekken snel patronen in de taal en ontwikkelen sneller een metalinguïstisch bewustzijn. Dat betekent dat ze over de taal kunnen nadenken en praten. Bij anderen duurt dat langer. Toch zijn die verschillen meestal niet problematisch.

Het taalleermechanisme en de taalgroeimiddelen tonen aan dat het nodig is om te investeren in kwaliteitsvolle interactie in de klas. Wanneer is interactie echter kwaliteitsvol?

Het is van belang om ervoor te zorgen dat de interactie op een authentieke manier verloopt, waarbij er voldoende denktijd is voor de taalleerder. Interactie kan klassikaal, in groep, maar ook in tweetal. Een leerkracht heeft hierbij een stimulerende rol via:

• een responsieve luisterhouding: de leerkracht luistert écht, reageert verbaal en non-verbaal en laat ruimte om te reageren, zonder onmiddellijk zelf invulling te geven;
• betekenisonderhandeling, de leerkracht probeert te achterhalen wat de leerling probeert te verwoorden;
• denktijd: de leerkracht biedt voldoende tijd om gedachtes onder woorden te brengen;
• authentieke gesprekken: de leerkracht gaat in op de inhoud en laat zich niet enkel sturen door een voorbereid onderwijsleergesprek;
• taalfeedback: de leerkracht geeft aan dat bepaalde uitingen niet begrijpelijk zijn en helpt accuraat verwoorden;
• verschillende soorten vragen: de leerkracht gebruikt een divers gamma vragen die verschillen in complexiteit (van vragen naar ‘wat heb je onthouden?’ tot ‘wat denk je over…?’);
• model staan: de leerkracht verwoordt hardop het eigen denkproces en pendelt tussen dagelijkse taal en school-en vaktaal.

Bij kleuters is het in de eerste plaats zaak om elk moment, of het nu gaat om routines, overgangsmomenten of echte instructiemomenten, in te vullen met kwaliteitsvolle interactie. Inspiratie hiervoor vind je onder meer in Minimaal Maxitaal en Maximaal Megataal en de soorten vragen.

In het lager en secundair onderwijs is die kwaliteitsvolle interactie gelinkt aan de lesinhoud, door ook op mondelinge interactie in te zetten bij het lees-en schrijfonderwijs, door rijke gesprekken in te plannen en daarbij steevast aandacht te besteden aan woordenschat en de principes van taalontwikkelend lesgeven.

Bronnen:

Bogaert, E., Boeckx,J., Bylois, L., Estercam I., Gheeraert, E. & Peeters, V. (VBB-OCB) (2012). Minimaal Maxitaal. Een boek vol talige tips bij routines in de onthaalklas en eerste kleuterklas.  Antwerpen: Garant. 

Algoet, M. (2016). Maximaal Megataal. Een boek vol tips voor meer taal, meer denken en meer onderwijstijd in de tweede en derde kleuterklas. Antwerpen: Garant.

Schiepers, M. e.a. (2024). Boordevol taal. Didactiek Nederlands voor het kleuteronderwijs. Gent: OWL Press.

Schiepers, M., Slabbaert, S. & Versteden, P. (red.), e.a. (2025). Volop taal. Didactiek Nederlands voor de lagere school. Gent: OWL Press.

Schiepers, M. e.a. (2022). Voluit taal. Didactiek Nederlands voor de eerste en tweede graad van het secundair onderwijs. Gent: OWL Press.

Terug naar boven

Soorten vragen

Door goede vragen te stellen breng je kwaliteitsvolle interactie op gang of houd je een gesprek gaande. Op het continuüm tussen gesloten en open vragen, bevinden zich verschillende soorten vragen. Elke vraag lokt een ander soort antwoord uit. Welke soort vraag je gebruikt, hangt af van de omstandigheden. Kies de juiste vragen.

Terug naar boven

Wanneer je een taal leert, zijn er verschillende elementen die bepalen hoe goed je de taal kent:

• Kun je overbrengen wat je wil zeggen en begrijp je wat anderen bedoelen?
• Slaag je erin complexe boodschappen op een nauwkeurige manier over te brengen?
• Breng je de boodschap ook vlot?

Wat betekent vlotheid?

‘Vlotheid (fluency) kun je omschrijven als het vermogen om taal in een redelijk tempo receptief en productief te verwerken’. (Vertaling gebaseerd op Nation, P. (2014)).

Om vlot te zijn in een taal, heb je oefening nodig om de taalelementen die je al kent te automatiseren. Die oefening is dan enkel toegespitst op taalelementen en -structuren die niet nieuw zijn. Dus geen nieuwe woordenschat en geen nieuwe structuren. De oefening is nodig om vast te zetten wat je al kent en dat gemakkelijk uit je geheugen op te roepen.

Natuurlijke taalverwerving

Cruciaal voor een goede taalverwerving zijn

• het aanbod,
• de kans om zelf taal te produceren en ermee te experimenteren en
• de feedback hierop.

Hierbij spelen zowel kwantitatieve als kwalitatieve factoren een rol. Hoe meer taal je krijgt aangeboden en hoe gevarieerder dat aanbod is, hoe meer taalkennis je verwerft. Daarnaast zorgen meer kansen om met taal aan de slag te gaan én meer kwalitatieve feedback, voor een betere verwerving.

Uiteraard helpt het om de leerlingen ook buiten de school(m)uren aan de doeltaal, het Nederlands, bloot te stellen. Dit is niet zo gemakkelijk in de Brusselse context. Brussel is een migratiestad die gekenmerkt wordt door een grote taaldiversiteit. Het is de tweede meest taaldiverse stad van de wereld. Dat betekent dat de leerlingen buiten de school niet vaak met het Nederlands in contact komen. De school is de eerste en belangrijkste plek om het Nederlands te verwerven. Ga dus voor de aanpak die hier beschreven staat. Die levert volgens onderzoek het grootste succes op.

Op school: taal verwerven via betekenisvolle taken en aandacht voor vorm

Normaal gesproken is een taal leren een levenswerk. Je hebt immers alle tijd om te leren en te verfijnen. In de schoolse context verloopt de verwerving niet op deze ‘natuurlijke’ manier. Het aantal contacturen per dag is tenslotte beperkt en er zitten veel leerlingen in één klas. De momenten dat leerlingen aan het woord komen en feedback krijgen op wat ze zeggen zijn dus gering. De interactie verloopt meestal niet één-op-één. Daarom is het vooral nodig een betekenisvolle context te creëren in je klas, die de leerlingen uitnodigt om taal te gebruiken.

Dan nog blijven de interacties vaak te beperkt om op een natuurlijke manier vlotte taalgebruikers van de leerlingen te maken. Meestal volstaan ze om leerlingen taalvaardig te maken in alledaagse, communicatieve situaties. Nochtans is er meer nodig. Om verder te studeren of om een plaats te veroveren op de arbeidsmarkt, moeten ze de taal bovendien voldoende accuraat gebruiken. Hoe kun je vermijden dat leerlingen blijven steken in een onduidelijke tussentaal vol fouten?

Ontwikkel daarvoor een communicatieve, taakgerichte aanpak met aandacht voor vorm. Maak gebruik van expliciete instructie en correctieve feedback. Zo reik je de leerlingen middelen en strategieën aan die hen voldoende vertrouwen geven om de taal zorgvuldig te gebruiken. Zoek naar een evenwicht tussen aandacht voor de betekenis en aandacht voor de vorm van taal.

Bij effectieve didactiek vind je in het overzicht per onderwijsniveau verschillende voorbeelden van hoe je dat kunt aanpakken in de klas.

Bronnen:

Lightbown P. and Spada N. (2013). How languages are learned. Oxford University Press. Een basiswerk met inzichten over meertaligheid en onderwijs. Enkel in het Engels verkrijgbaar.

Terug naar boven

Correctieve feedback: soorten taalfouten

Taalverwerving en taalfouten zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. In het natuurlijke taalverwervingsproces maken taalleerders hypotheses en stellen ze die voortdurend bij. Dat betekent dat taalfouten erbij horen. 

Fouten die deel uitmaken van elke taalontwikkeling, noemen we ontwikkelingskenmerken. Het zijn fouten die eigen zijn aan de taal of ontstaan door een verkeerde hypothese van de taalleerder. Typisch zijn onder andere verkeerde voltooide deelwoorden (geloopt i.p.v. gelopen) en overgeneralisaties:

• Vormelijk: één boot, twee boden naar analogie met één brood, twee broden
• Inhoudelijk: onk-erin naar analogie met ‘onk-eruit’ (onkruid)

Het goede nieuws is dat dit een fase is waar elke taalleerder door moet en dat die fouten dus geleidelijk verdwijnen. Hoe snel dat gaat, is sterk individueel bepaald. Hoe sterker het metalinguïstisch vermogen van de taalleerder, dit wil zeggen hoe beter die kan nadenken en praten over de eigenschappen van taal en over hoe je de taal gebruikt, hoe sneller.

Leer je meerdere talen tegelijk (simultaan) of na elkaar (successief), dan hebben die verschillende talen ook een invloed op de taal die je leert. Meertaligen gebruiken om te beginnen de talen die ze spreken vaak door elkaar. Ze mengen de talen omdat ze bijvoorbeeld eerder op dat woord in de andere taal komen of omdat ze het taalelement in de taal die ze op dat moment gebruiken niet kennen. Denk bijvoorbeeld aan woorden uit de schoolcontext J’ai pris mon boekentas. Talen mixen geeft soms ook verbondenheid met een groep weer, zoals in Ja wollah waarom niet. Het is een veeleer bewust proces, want dat mengen komt nagenoeg niet voor wanneer de gesprekspartner niet beide talen machtig is.

Daarnaast beïnvloeden de verschillende talen sprekers ook onbewust en dat kan zowel een positief als een negatief effect hebben op de verwerving van de nieuwe taal.

• Positief: bij gelijkaardige talen kun je sneller juiste zinsstructuren maken en hoe meer talen je kent, hoe gemakkelijker je woorddelen herkent uit andere talen om zo je woordenschat op te bouwen.
• Negatief: je neemt onbewust verkeerde structuren of betekenisaspecten over die niet kloppen (‘Juf, mag jij dat herhalen?’)  

De fouten die ontstaan door beïnvloeding van andere talen, noemen we transferfouten. Transferfouten merken de meeste taalleerders niet op. Zeker in contexten waar meerdere leerlingen eenzelfde thuistaal hebben, ontstaat er zo een tussentaal vol fouten. Transferfouten moet je daarom expliciet aanpakken.